TỪ “THẦY GIẢNG – TRÒ NGHE” ĐẾN “THẦY TỔ CHỨC – TRÒ HÀNH ĐỘNG”: BƯỚC CHUYỂN CỦA DẠY HỌC HIỆN ĐẠI

Nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và cập nhật kỹ thuật dạy học hiện đại, Trường Cao đẳng Nghề Công nghiệp Hà Nội đã tổ chức chương trình bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ giảng viên Nhà trường.
Tại chương trình, PGS.TS Hoàng Trung Học – Trưởng khoa Tâm lý – Giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục đã chia sẻ chuyên đề “Kỹ thuật dạy học hiện đại: Lý luận và thực tiễn”, gợi mở nhiều vấn đề rất thực tế về dạy học hiện đại: vì sao người học không chú ý, vì sao lớp học thiếu tích cực, và làm thế nào để biến bài giảng thành hoạt động học tập có sản phẩm, có trải nghiệm, có năng lực thực tiễn.
Điểm cốt lõi của dạy học hiện đại không nằm ở việc giảng viên nói nhiều hay trình chiếu đẹp, mà ở chỗ sinh viên có được đặt vào hoạt động hay không, có được làm thật hay không, có tạo ra sản phẩm học tập hay không. Với giáo dục nghề nghiệp, bài học chỉ thực sự có ý nghĩa khi kiến thức được chuyển hóa thành thao tác, kỹ năng, thái độ nghề nghiệp và khả năng giải quyết vấn đề trong môi trường thực tế.
VÌ SAO SINH VIÊN KHÔNG NGHE GIẢNG?
Sinh viên không nghe giảng không hẳn vì các em lười học. Nhiều khi nguyên nhân đến từ cách tổ chức bài học: nội dung xa thực tế, giảng viên nói một chiều quá lâu, người học không thấy mình có vai trò trong tiết học, hoặc không hiểu kiến thức đó sẽ dùng để làm gì trong nghề nghiệp tương lai.
Khi lớp học chỉ có “thầy nói – trò nghe”, trạng thái chú ý của người học rất dễ giảm. Người học có thể ngồi trong lớp nhưng tâm trí đã rời khỏi bài giảng. Vì vậy, muốn sinh viên nghe giảng, trước hết phải làm cho các em có việc để làm, có vấn đề để nghĩ, có nhiệm vụ để hoàn thành và có kết quả để được ghi nhận.
BÍ QUYẾT DẠY HỌC: ĐÁNH THỨC NHU CẦU HỌC TẬP
Một bài giảng hay không bắt đầu từ slide đầu tiên, mà bắt đầu từ câu hỏi: người học cần gì, thiếu gì, sẽ làm được gì sau bài học này?
Giảng viên cần biết tạo “điểm chạm” với sinh viên bằng tình huống nghề nghiệp, câu chuyện thực tế, hình ảnh trực quan, sản phẩm mẫu, lỗi kỹ thuật thường gặp hoặc một nhiệm vụ gần với công việc sau này. Khi người học nhận ra bài học liên quan trực tiếp đến nghề nghiệp của mình, các em sẽ có động lực tham gia tích cực hơn.
Bí quyết của dạy học hiện đại là chuyển trọng tâm từ truyền đạt kiến thức sang thiết kế hoạt động học tập. Giảng viên không chỉ là người giảng, mà là người tổ chức, dẫn dắt, quan sát, điều tiết và hỗ trợ để sinh viên tự chiếm lĩnh kiến thức.
KỸ THUẬT DẠY HỌC HIỆN ĐẠI: HỌC BẰNG HOẠT ĐỘNG
Kỹ thuật dạy học hiện đại cần tạo ra nhiều hình thức tham gia khác nhau: thảo luận nhóm, xử lý tình huống, thực hành trên thiết bị, phân tích sản phẩm mẫu, làm dự án, phản biện, trình bày kết quả, học tại doanh nghiệp và đánh giá qua sản phẩm thực tế.
Với giáo dục nghề nghiệp, phương pháp hiệu quả nhất là đưa người học vào các hoạt động có tính nghề nghiệp rõ ràng. Sinh viên học Điện phải được thao tác với mạch điện, học Ô tô phải được tiếp cận cụm chi tiết thật, học Cơ khí phải được gia công và đo kiểm, học Chăm sóc sắc đẹp phải được thực hành quy trình dịch vụ, học Du lịch phải được thuyết minh, xử lý tình huống và thiết kế tour.
Điều quan trọng là: năng lực không hình thành bằng nghe giảng, năng lực hình thành qua hoạt động.
MỤC TIÊU DẠY HỌC PHẢI HƯỚNG ĐẾN NĂNG LỰC THỰC TIỄN
Mục tiêu của bài học không nên dừng lại ở “hiểu”, “biết”, “nắm được”, mà cần cụ thể hóa thành những năng lực có thể quan sát và đánh giá: làm được gì, xử lý được tình huống nào, tạo ra sản phẩm gì, thực hiện quy trình ra sao, phối hợp nhóm thế nào, giao tiếp nghề nghiệp có đạt yêu cầu không.
Đây cũng là tinh thần đổi mới đào tạo theo năng lực nghề nghiệp, lấy người học làm trung tâm, gắn học tập với trải nghiệm và thực hành nghề thực chất mà Học viện Quản lý Giáo dục nhấn mạnh trong các hoạt động chuyên môn gần đây. 
SẢN PHẨM TỰ HỌC: BẰNG CHỨNG CỦA QUÁ TRÌNH HỌC
Tự học không chỉ là yêu cầu sinh viên “về nhà đọc thêm”. Tự học phải có sản phẩm. Đó có thể là bản vẽ, video thao tác, nhật ký thực hành, báo cáo dự án, sơ đồ quy trình, bộ câu hỏi, sản phẩm mô hình, bài thuyết trình hoặc phiếu phân tích tình huống.
Sản phẩm tự học giúp giảng viên nhìn thấy quá trình nỗ lực của sinh viên. Đồng thời, sinh viên cũng học được cách quản lý thời gian, tìm kiếm thông tin, tổng hợp kiến thức và chịu trách nhiệm với kết quả học tập của mình.
NĂNG LỰC HÌNH THÀNH QUA HOẠT ĐỘNG VỚI VẬT THẬT
Trong đào tạo nghề, “vật thật” có giá trị rất lớn. Một chi tiết máy thật, một bảng mạch thật, một dụng cụ thật, một quy trình dịch vụ thật sẽ giúp sinh viên hiểu bài sâu hơn rất nhiều so với chỉ nhìn hình ảnh trên slide.
Khi được quan sát, chạm vào, tháo lắp, thử nghiệm, đo kiểm, sai và sửa sai, sinh viên mới hình thành năng lực nghề nghiệp thực chất. Đó là lý do trực quan thực tế cần được tăng cường trong từng bài giảng, từng mô đun và từng giờ thực hành.
TRẠNG THÁI CHÚ Ý ẢNH HƯỞNG TRỰC TIẾP ĐẾN HIỆU QUẢ HỌC TẬP
Người học chỉ học hiệu quả khi sự chú ý được duy trì. Nhưng chú ý không tự nhiên kéo dài nếu bài học đơn điệu. Giảng viên cần biết thay đổi nhịp độ tiết học: lúc đặt vấn đề, lúc giảng ngắn, lúc cho thảo luận, lúc thực hành, lúc phản hồi, lúc tổng kết.
Một tiết học hiệu quả nên có nhiều “điểm đổi nhịp” để kéo người học quay lại bài học. Đó chính là nghệ thuật điều tiết lớp học: biết khi nào cần nói, khi nào cần dừng, khi nào cần hỏi, khi nào cần cho sinh viên làm, khi nào cần can thiệp và khi nào nên để người học tự khám phá.
TĂNG CƯỜNG THỰC HỌC THÔNG QUA LÀM DỰ ÁN
Dạy học theo dự án là hướng đi rất phù hợp với giáo dục nghề nghiệp. Thay vì học rời rạc từng phần, sinh viên được giao một nhiệm vụ tổng hợp: thiết kế sản phẩm, sửa chữa thiết bị, xây dựng quy trình, tổ chức sự kiện, làm video truyền thông, thiết kế tour, xây dựng mô hình kinh doanh nhỏ hoặc giải quyết một vấn đề thực tế tại xưởng/trường/doanh nghiệp.
Qua dự án, sinh viên học được kiến thức chuyên môn, kỹ năng làm việc nhóm, tư duy giải quyết vấn đề, giao tiếp, quản lý tiến độ và trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng. Đây là cách học gần với môi trường làm việc thực tế.
GIAO NHIỆM VỤ HỌC TẬP VÀ GIÁM SÁT TẠI DOANH NGHIỆP
Với sinh viên cao đẳng nghề, doanh nghiệp không chỉ là nơi thực tập mà còn là môi trường học tập. Tuy nhiên, thực tập chỉ hiệu quả khi có nhiệm vụ rõ ràng và cơ chế giám sát cụ thể.
Giảng viên cần phối hợp với doanh nghiệp để giao nhiệm vụ theo tuần, theo vị trí việc làm hoặc theo năng lực cần hình thành. Sinh viên cần có nhật ký thực tập, tiêu chí đánh giá, người hướng dẫn tại doanh nghiệp và phản hồi thường xuyên từ nhà trường. Như vậy, quá trình học tại doanh nghiệp mới tránh hình thức và thực sự giúp sinh viên trưởng thành nghề nghiệp.
RÈN LUYỆN NGÔN NGỮ TINH THÔNG CHO GIẢNG VIÊN
Một giảng viên giỏi không chỉ cần chuyên môn vững mà còn cần ngôn ngữ sư phạm tinh thông. Nói đúng, nói rõ, nói có hình ảnh, nói đúng trọng tâm và biết dùng câu hỏi gợi mở là kỹ năng rất quan trọng.
Ngôn ngữ của giảng viên phải giúp sinh viên dễ hiểu, dễ nhớ và dễ hành động. Đặc biệt trong giáo dục nghề nghiệp, mỗi chỉ dẫn cần chính xác, ngắn gọn, đúng thuật ngữ chuyên môn và gắn với thao tác thực hành. Một câu hướng dẫn rõ có thể giúp sinh viên làm đúng; một câu mơ hồ có thể khiến các em thao tác sai.
KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ PHẢI GẮN VỚI NĂNG LỰC
Đánh giá trong dạy học hiện đại không chỉ để cho điểm, mà để cải thiện quá trình học. Vì vậy, kiểm tra đánh giá cần diễn ra thường xuyên, đa dạng và gắn với sản phẩm thực tế.
Bên cạnh bài kiểm tra lý thuyết, cần chú trọng đánh giá qua thao tác, quy trình, sản phẩm, thái độ nghề nghiệp, khả năng phối hợp, khả năng giải thích và xử lý tình huống. Với sinh viên nghề, câu hỏi quan trọng nhất không chỉ là “em biết gì?”, mà là “em làm được gì và làm đến mức nào?”
Thông điệp của buổi học
Bài giảng về kỹ thuật dạy học hiện đại nhấn mạnh một tinh thần rất gần với giáo dục nghề nghiệp: dạy học không phải là truyền hết những gì thầy biết, mà là tổ chức để người học tự hình thành năng lực thông qua hoạt động thực tiễn.
Với giảng viên HNIVC, đổi mới phương pháp không nhất thiết bắt đầu từ điều gì quá lớn. Có thể bắt đầu từ một câu hỏi hay hơn, một nhiệm vụ rõ hơn, một sản phẩm học tập cụ thể hơn, một giờ thực hành có phản hồi tốt hơn, một dự án nhỏ gắn với nghề hơn. Khi sinh viên được học bằng làm thật, nghĩ thật, trải nghiệm thật và tạo ra sản phẩm thật, lớp học sẽ tự nhiên trở nên tích cực, hiệu quả và có ý nghĩa hơn.
_TT TTTS & HTKN_